Палітзняволены беларус Сцяпан (імя зменена) адбыў пакаранне і выйшаў з калоніі. Але ён не змог зрабіць банкаўскую і SIM-карту, атрымаць страхоўку і хадзіў кожны працоўны дзень “адзначацца” ў РАУС. У падобнай сітуацыі на жнівень 2026 года знаходзяцца сотні беларусаў – праз “тэрарыстычны” статус.
Hrodna.life даведаўся, з якімі абмежаваннямі сутыкаюцца ў Беларусі былыя палітвязні і ці можна іх абысці.
Асаблівае стаўленне Сцяпан адчуў яшчэ ў СІЗА – са сваім артыкулам 130 КК “Распальванне расавай, нацыянальнай, рэлігійнай альбо іншай сацыяльнай варожасці або варожасці”. Яго выклікалі да “гаспадыні” – так зняволеныя называюць начальніка месца пазбаўлення волі. Там, адстаяўшы жывую чаргу, ён атрымаў прафілактычны ўлік “у сувязі характарам артыкула”. Са слоў Сцяпана, спіс экстрэмістаў, які складае МУС, і спіс прафуліку досыць перасякаюцца, хоць і не звязаныя паміж сабой. А пасля ўступлення ў сілу рашэння суда ён з’явіўся ўжо і ў спісе тэрарыстаў.
Сам момант унясення Сцяпан не памятае. Але паколькі ў СІЗА ўжо былі іншыя зняволеныя з арт. 130 КК, ён ведаў, што там з’явіцца.
Банкі адмаўляюцца працаваць з “тэрарыстамі”
У калоніі праз уключэнне ў спіс “тэрарыстаў” у Сцяпана былі праблемамі з грашовымі пераводамі, якія яму адпраўлялі бацькі. Многія банкі адмаўляюцца працаваць з людзьмі, уключанымі ў пералік. У выніку пераклад вяртаецца адпраўніку альбо “затрымліваецца” ў банку. Бацькі Сцяпана змянілі тры банкі і ў выніку адпраўлялі грошы праз АРІП “Беларусбанка”.
“Я сябе дакараў, таму што апыняешся слабым, залежным ад умоў. Гэта злавала”, – распавёў ён.
Грошы на рахунку ў калоніі патрэбныя, каб рабіць пакупкі ў краме. “Звычайнай пайкі не хапае. Порцыі даволі малога памеру і іх можа хапаць, калі ты зусім “кароткі” чалавек, невялікі, і то за кошт хлеба” – тлумачыць Сцяпан. Вязьні працуюць фізычна.
Да голаду ў Сцяпана не даходзіла. Ён эканоміў. Калі грошы не паспявалі дайсці, можна было абмяняцца ежай або папрасіць у доўг. “Палітычных”, якія б моцна галадалі, Сцяпан таксама не бачыў – гэта характэрна хутчэй для турмаў і ШІЗА (штрафны ізалятар).
Якія абмежаванні для “палітычных” у зняволенні
Зняволеных з прафуліку часцей імкнуліся задзейнічаць у “палажняковых “мерапрыемствах – паказвалі фільм АНТ “Демоны” (прапагандысцкі фільм пра нібыта план ваеннага ўварвання ў Беларусь, які рыхтаваўся за мяжой) і лекцыі псіхалагіні Яўгеніі Стралецкай, успамінае Сцяпан. Непрыемныя задачы накшталт вынасу будаўнічага смецця таксама часцей адрасуюць тым, хто на прафуліку.
Усім палітычным па прыбыцці ў калонію аўтаматычна даюць адно парушэнне, каб трымаць іх на кручку і ў выпадку чаго даць другое і адправіць у ШІЗА. Падставай для першага можа быць што заўгодна – зламаны аловак ці крошкі ў сумцы.
Пад забаронай “качалка”, самадзейнасць і царква. Нельга пералічыць грошы на фонд калоніі і палепшыць умовы атрада. Нюансы адрозніваюцца ад калоніі да калоніі.
Сотні тэрарыстаў і тысячы экстрэмістаў у адной краіне
У падобнай сітуацыі знаходзяцца сотні беларусаў, уключаных у адзін з двух спісаў:
- Пералік арганізацый і фізічных асоб, якія маюць дачыненне да тэрарыстычнай дзейнасці,
- Пералік грамадзян Рэспублікі Беларусь, замежных грамадзян або асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці.
У спіс “тэрарыстаў” уключаюць па рашэнні КДБ, па рашэнні Вярхоўнага суда, абвінаваўчага прысуду або пастановы органа крымінальнага пераследу аб прызнанні падазраваным або абвінавачаным па 25 злачынствах.
У спіс “экстрэмістаў” людзей уключаюць пасля прысуду суда, які ўступіў у сілу, паводле 55 артыкулаў Крымінальнага кодэкса, пералічаных у арт.1 Закона “Аб супрацьдзеянні экстрэмізму”. Сярод іх – удзел у масавых беспарадках, абраза прадстаўніка ўлады, удзел у экстрэмісцкім фарміраванні і іншыя.
Палітычны пераслед пад прыкрыццём экстрэмізму
Барацьба з гвалтоўным экстрэмізмам і тэрарызмам – важная задача любой дзяржавы. Праблема ў тым, што Беларусь, як і іншыя недэмакратычныя краіны, пад прыкрыццём барацьбы з небяспечнымі міжнароднымі злачынствамі ажыццяўляе палітычна матываваны пераслед, тлумачыць праваабаронца, супрацоўніца праваабарончага цэнтра “Вясна”. У выніку гэтыя спісы папаўняюцца праз пераслед прадэмакратычных палітычных сіл і іншадумства.
Парушэнні пачынаюцца з узроўню заканадаўчага рэгулявання мер па барацьбе з экстрэмізмам і тэрарызмам — яно вельмі расплывістае і не адпавядае міжнародна прынятаму разуменню тэрмінаў “гвалтоўны экстрэмізм” і “тэрарызм”.
Такое заканадаўства падмацоўвае адвольную практыку. Яно дазваляе выкарыстоўваць паняцці “экстрэмізм” і “тэрарызм” у дачыненні да не толькі крайніх праяў гвалтоўных дзеянняў. “Экстрэмізмам” і “тэрарызмам” у Беларусі можна назваць вельмі шырокае кола дзеянняў, уключаючы выказванне меркавання, грамадскую і палітычную актыўнасць.
Садзейнічае гэтаму і адсутнасць эфектыўных юрыдычных гарантый па абароне чалавекам сваіх правоў. Рашэнні прымаюцца выканаўчымі органамі, пры гэтым у закранутага чалавека няма магчымасці нават убачыць гэтае рашэнне і яго матывацыю, каб аспрэчыць. Няма незалежнай судовай сістэмы, каб можна было эфектыўна абскардзіць рашэнне.
Чалавек можа абскардзіць уключэнне сябе ў “Пералік грамадзян Беларусі, замежных грамадзян або асоб без грамадзянства, якія маюць дачыненне да экстрэмісцкай дзейнасці”. Для гэтага неабходна падаць скаргу ў пісьмовай або электроннай форме ў Міністэрства ўнутраных спраў. Тэрмін для падачы скаргі – месяц, які вылічаецца з дня ўключэння грамадзяніна ў пералік. Тэрмін разгляду – не больш за адзін месяц з дня, наступнага за днём яе паступлення (п.1 і п. 3 пастановы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 12 кастрычніка 2021 г. № 575 “Аб мерах процідзеяння экстрэмізму і рэабілітацыі нацызму”).
Дапамагчы з абскарджаннем могуць юрысты ПЦ “Вясна”. Ім трэба пісаць на пошту [email protected] ці ў Telegram @zvarot96.
Вы таксама можаце спампаваць і выкарыстоўваць наш гатовы шаблон заявы аб выключэнні з пераліку экстрэмістаў.
Адкрылі рахунак і адразу заблакавалі
Пасля выхаду з калоніі Сцяпан спрабаваў купіць SIM-карту. Яе аформілі. Але калі ён выйшаў з цэнтра і паспрабаваў актываваць мабільны інтэрнэт, нічога не выйшла. Аказваецца, рахунак адразу ж заблакавалі. Каля 50 рублёў з рахунку не вярнулі. Усе раней зарэгістраваныя карты таксама не працавалі. Як правіла, “тэрарысты” знаходзяць кагосьці, хто аформіць карту на сябе, і карыстаюцца ёй.
Пазней ён спрабаваў зрабіць страхоўку для візы. Супрацоўніца ўвяла дадзеныя ў сваёй праграме і паведаміла, што, падобна, не зможа яе зрабіць. Пасля ўводу сістэма блакавалася і з’яўлялася плашка ад КДБ, што ён датычны да тэрарыстычнай дзейнасці. У выніку страхоўку Сцяпану зрабілі за мяжой. Тое ж выйшла ў “Альфа банку” пры спробе зрабіць карту. Увайсці ў стары дадатак і нават паглядзець свае ўклады ён таксама не можа.
Бацькі Сцяпана “зарыентаваліся” і падчас следства зрабілі даверанасць на ягонага бацьку, каб выпісаць яго з кватэры. Пазней даверанасць нельга было б зрабіць. Але некаторыя праблемы з нерухомасцю, пра якія мужчына не хоча гаварыць, засталіся.
Працадаўцы не хочуць звязвацца
Сцяпан пацікавіўся ў знаёмых з арт. 130 КК, якія выйшлі з месцаў пазбаўлення волі па памілаванні, як яны наладзілі жыццё.
“130-ы артыкул – вельмі х**вы. Ніхто не можа ўладкавацца на працу”.
Хтосьці з’ехаў у Еўропу, хтосьці – у Расію. Там, дарэчы, беларускі “тэрарыст” можа зрабіць банкаўскую карту. Тыя, хто застаўся ў Беларусі і неяк працаўладкаваўся, атрымлівае грошы праз касу. Працадаўцы не хочуць звязвацца з такімі складанасцямі, ды і са статусам.
Сам Сцяпан уладкаваўся да бацькоў. Знайсці працу “матывуе” ўлік РАУС: калі чалавек беспрацоўны, ён павінен хадзіць “адзначацца” ў міліцыю кожны працоўны дзень.
У выпадку нязгоды з прынятым Камітэтам дзяржаўнай бяспекі рашэннем аб уключэнні ў пералік фізічныя асобы могуць абскардзіць такое рашэнне ў суд.
У гэтым могуць дапамагчы юрысты “Вясны” — напішыце на пошту [email protected] або ў Telegram @zvarot96.
Вы таксама можаце спампаваць і выкарыстоўваць наш гатовы шаблон заявы аб выключэнні з пераліку тэрарыстаў.
Як адмяніць статус “тэрарыста”
Знаёмыя Сцяпана пасля вызвалення хадзілі разбірацца ў КДБ і фінансавы аддзел КДБ са сваімі абмежаваннямі. Гэтыя інстанцыі адпраўлялі іх адзін да аднаго. У выніку памілаваныя высветлілі, што ў КДБ ёсць працэдура папаўнення спісу, але няма працэдуры выключэння. Але, па словах некаторых, ёсць прэцэдэнты, калі людзей адтуль выключалі.
Публічна вядомы выпадак Уладзіміра Гундара. Яго абвінавачвалі ў тэрарызме і ўключылі ў пералік тэрарыстаў. Калі на стадыі следства абвінавачванні ў тэрарызме з яго знялі, з пераліку яго выключылі. Цяпер ён застаецца ў пераліку экстрэмістаў.
На самай справе ёсць прадугледжаныя заканадаўствам падставы выключэння з пералікаў. Яны пералічаныя там жа, дзе і падставы ўключэння. Гэта, напрыклад, скасаванне прысуду, спыненне пераследу паводле “тэрарыстычных артыкулаў” або спыненне судзімасці, каментуе супрацоўніца “Вясны”.
Падставамі для выключэння фізічнай асобы з пераліку з’яўляюцца:
- адмена прысуду суда Рэспублікі Беларусь, які ўступіў у законную сілу, і спыненне вытворчасці па крымінальнай справе;
- спыненне крымінальнага пераследу фізічнай асобы;
- унясенне змяненняў у змест (адмена) прысудаў або рашэнняў судоў, якія прызнаюцца ў Рэспубліцы Беларусь;
- наяўнасць дакументальна пацверджаных дадзеных аб смерці фізічнай асобы;
- наяўнасць дакументальна пацверджаных дадзеных аб пагашэнні або зняцці судзімасці з фізічнай асобы;
- устанаўленне Камітэтам дзяржаўнай бяспекі па звароце фізічнай асобы адсутнасці падстаў для ўключэння іх у пералік.
Памілаваныя таксама вымушаныя будуць чакаць заканчэння тэрміну судзімасці. Механізм памілавання, які працуе з палітычнымі зняволенымі ў Беларусі, не ўключае рэабілітацыю людзей і вырашае толькі пытанне фізічнай свабоды. Яны ўсё яшчэ маюць судзімасць і звязаныя з ёй абмежаванні.
А вось абскарджанні аб уключэнні ў спісы не спрацавалі. З імі праваабаронцы працавалі яшчэ ў 2022 годзе, калі была першая масавая хваля ўключэння ў пералікі. Праваабаронцы казалі пра міжнародныя нормы, пра недахопы прымянення Закона “Аб супрацьдзеянні экстрэмізму”. МУС адказвала, што скарга разгледжаная і прызнаная неабгрунтаванай. А КДБ наогул не адказвае на звароты і скаргі.
Не рэсацыялізацыя, а падаўжэнне пакарання
“Цябе выжываюць з краіны. Што ты можаш там зрабіць? Нічога < … > Гэта працяг пакарання. Пры гэтым ім пох*й, вырашыш ты гэтае пытанне ці не”, – кажа Сцяпан. Ён параўноўвае сябе з памілаванымі, якіх вывозяць за мяжу.
Хутчэй за ўсё, улады разумеюць, што празмерныя абмежаванні негатыўна ўплываюць на рэсацыялізацыю вызваленых, мяркуе супрацоўніца “Вясны”.
“Я думаю, што рэсацыялізацыя не з’яўляецца прыярытэтам, замест гэтага ўлады практыкуюць падыход стрымлівання і запалохвання строгім пакараннем. Асабліва, калі гаворка ідзе пра палітвязняў – з вызваленнем іх пераслед не сканчаецца, і ўсе сілы накіраваныя на тое, каб стрымліваць іх ад аднаўлення сваёй палітычнай і грамадскай актыўнасці”.
У эміграцыі праваабаронца раіць падавацца на міжнародную абарону альбо атрымліваць грамадзянства іншай краіны. Гэта дапаможа абараніцца ад запытаў на экстрадыцыю і іншых абмежаванняў і тлумачыць, чаму ў Беларусі вас абвінавачваюць у экстрэмізме або тэрарызме.
Праз 5,5 месяца беларус Сцяпан з’ехаў з краіны.
“Магчыма, я б застаўся і адцягваў гэты момант. Але, вядома, гэта (прысутнасць у спісе тэрарыстаў – Hrodna.life) моцна мяне падштурхнула, каб з’ехаць хутчэй”.
Як падрыхтавацца і выжыць са статусам “тэрарыста” або “экстрэміста”
Паколькі зняць статус у большасці выпадкаў, хутчэй за ўсё, не атрымаецца, варта падрыхтавацца да яго загадзя, як толькі становіцца вядома, якія артыкулы пагражаюць затрыманаму.
- Аформіце даверанасці, пакуль ёсць магчымасць: зрабіце генеральную даверанасць і даверанасць на распараджэнне маёмасцю/выпіску з жылля на надзейных сваякоў падчас следства. Потым можа быць позна.
- Абыходзьце фінансавыя блакіроўкі пры пераводах у калонію: калі банкі адхіляюць прамыя пераводы на рахунак калоніі з-за “тэрарыстычнага” статусу, паспрабуйце плацяжы праз АРІП “Беларусбанка”.
- Будзьце гатовыя да замарозкі асабістых банкаўскіх рахункаў, карт і укладаў адразу пасля ўключэння ў спіс КДБ. Хай сваякі, выкарыстоўваючы даверанасць, здымуць грошы і закрыюць рахункі. Потым, калі будзе магчыма, паспрабуйце адкрыць рахунак у адным з замежных банкаў.
- Пасля вызвалення памятаеце, што ў многіх працадаўцаў праз банкаўскія абмежаванні ўзнікнуць праблемы з афіцыйным працаўладкаваннем “тэрарыста”. Трэба знайсці месца працы, дзе вы зможаце атрымліваць зарплату праз касу. Знайсці працу лепш хутчэй, каб не даводзілася штодня адзначацца ў міліцыі.
- Паслугі, такія як мабільная сувязь або страхоўкі, часта блакуюцца аўтаматычна. Фінансавыя і страхавыя працэдуры бяспечней афармляць праз сваякоў альбо, калі магчыма, за межамі Беларусі.
- Верагодна, вам у выніку давядзецца з’ехаць з Беларусі. Але “тэрарыстычны” след можа нагнаць і за мяжой. Захавайце ўсе дакументы па крымінальнай справе для падачы на міжнародную абарону за мяжой, каб знізіць рызыкі, звязаныя з Інтэрполам і экстрадыцыяй.
