Беларускі мастак Сяргей Грыневіч, чые работы сёлета прадстаўлены на Венецыянскім біенале, распавёў «Нашай Ніве» пра гады фактычнай забароны ў Беларусі, жыццё ў эміграцыі і стан беларускай мастацкай супольнасці. Паводле яго слоў, пасля 2020 года многія мастакі апынуліся ў чорных спісах, выставы пачалі закрываць, а частка прадстаўнікоў культурнага асяроддзя адкрыта падтрымала ўладу.
Грыневіч таксама распавёў пра беларускае мастацтва, цэнзуру, Венецыянскае біенале і пра тое, чаму ён сам называе сваю эміграцыю «доўгай творчай камандзіроўкай».
Пра Венецыянскае біенале
— Сусветныя медыя называюць беларускую экспазіцыю ў Венецыі адной з самых моцных. Што вы адчувалі, калі стаялі ў італьянскай царкве Сан-Джавані побач са сваімі работамі і разумелі, што ў Беларусі вам фактычна забаронена выстаўляцца?
— Я трактаваў гэта як чарговую выставу. Вядома, яна вельмі прэстыжная — гэта найбольшае шоу ў свеце, бясспрэчна. Але для мяне важна было адчуць сябе часткай мастацкага працэсу. Я даўно ўжо не выстаўляўся. У выніку я задаволены сваім удзелам і тым, як атрымаўся праект. Ён атрымаўся так, як задумвалі куратары. Мы, мастакі, былі хутчэй часткай гэтай працы, дапамагалі напаўняць яе мастацтвам.
Паводле слоў Грыневіча, прапанову прыняць удзел у праекце ён атрымаў яшчэ летам 2024 года і пагадзіўся практычна адразу. Пры гэтым мастак прызнаецца, што не разлічваў на поспех заяўкі, паколькі ў апошнія гады любыя беларускія праекты сутыкаліся з сур’ёзнымі цяжкасцямі. Аднак выстава прайшла конкурсны адбор: з прыкладна 460 заявак арганізатары выбралі каля 30, прычым беларускі праект апынуўся сярод першых.
Паводле слоў Грыневіча, усе прадстаўленыя на выставе работы былі створаны прыкладна за месяц. Ужо 9 красавіка гатовую экспазіцыю адправілі ў Венецыю двума грузавікамі з Варшавы.
Пра чорныя спісы
— Вы шмат гадоў былі адным з самых пазнавальных беларускіх мастакоў. У 2020-м казалі, што свядома выбралі для сябе стан «унутранай эміграцыі», каб мінімізаваць кантакты з дзяржавай. Калі з’явілася адчуванне, што для вас як для мастака ў Беларусі ўжо няма месца?
— Татальная забарона пачалася ў 2022 годзе. У мяне як раз пасля пачатку вайны ва Украіне была вялікая персанальная выстава ў Мінску, у Палацы мастацтваў. Людзей прыходзіла вельмі шмат. Спачатку частку работ забаранілі яшчэ на этапе падрыхтоўкі. Потым выставу наогул закрылі — яна праіснавала ўсяго тыдзень.
І пасля гэтага ўжо пачалася поўная забарона. Я трапіў ва ўсе магчымыя чорныя спісы. Але я такі не адзін, думаю, 70% мастакоў сёння знаходзяцца ў тых ці іншых спісах.
— Што гэта азначала для вас практычна?
— У Беларусі выстаўляцца стала немагчыма. За мяжой — можна, але толькі нешта «бяспечнае». Такія карцінкі на продаж. А тое, што сапраўды адпавядала мне як мастаку, паказваць было небяспечна. Бо тады вяртанне ў Беларусь магло б стаць немагчымым.
А я апошнія чатыры гады вельмі шмат працаваў. І гэта была праца «ў стол». Шмат што засталося там. Я ўсё ж спадзяюся, што калі-небудзь гэтыя работы ўдасца паказаць у Беларусі. Бо найлепш за ўсё яны прагучалі б менавіта там.
Паводле слоў Грыневіча, у апошнія гады ён ствараў работы, у якіх адлюстроўваліся падзеі, перажытыя беларускім грамадствам пасля 2020 года. Аднак магчымасці паказаць іх публіцы ў Беларусі ў мастака не было. Пры гэтым ён працягваў працаваць з разлікам на тое, што аднойчы гэтыя творы змогуць убачыць на радзіме. Зараз, кажа Грыневіч, у яго фактычна гатовая асобная выстава, для якой пакуль няма магчымасці знайсці пляцоўку. На яго думку, і цяперашняя экспазіцыя на Венецыянскім біенале найбольш поўна прагучала б менавіта ў беларускім кантэксце.
— Частка людзей казала: маўляў, Беларусь зноў паказваюць праз тэмы гвалту, рэпрэсій і несвабоды. Што б вы адказалі на гэта?
— Даўно ўжо існуе такая дыскусія: што беларускае мастацтва пасля 2020 года нібыта стала мастацтвам траўмы і ахвярнасці.
Але, па-першае, гэтая тэма ўсё яшчэ актуальная. І цяжка сказаць, што сёння для беларусаў больш актуальна. Па-другое, тэма нашай экспазіцыі — не толькі пра Беларусь. Гэта наогул пра татальнае назіранне, пра абмежаванне свабоды ў сучасным лічбавым свеце.
Вядома, я сам хацеў бы, каб беларусаў хвалявалі ўжо больш «нармальныя» праблемы — экалогія, гендарная роўнасць ці нешта яшчэ. Але сёння маем тое, што маем.
І ніхто ж не замінае іншым рабіць выставы на іншыя тэмы.
–— Ці ёсць у вас злосць на беларускую сістэму за тое, што яна літаральна выціскае з краіны мастакоў, музыкантаў, пісьменнікаў?
— Хутчэй расчараванне. Культура ў Беларусі даўно ішла да гэтага крызісу. Дэградацыя адчуваецца паўсюль — у музыцы, эстрадзе, выяўленчым мастацтве. Усё становіцца вельмі прымітыўным і аматарскім.
Пра эміграцыю
— Што сёння самае цяжкае для мастака па-за домам?
— Поўная невядомасць. Зараз я на Кіпры, бо заканчваецца шэнген. Потым, можа быць, будзе Швейцарыя.
Я проста важу з сабой чамадан фарбаў. Буду працаваць. А што яшчэ рабіць?
Я заўсёды лічыў, што трэба займацца сваімі праектамі, а ўжо потым пад іх знаходзіць выставы. Так ты менш сябе абмяжоўваеш.
Я нічога не вывозіў з Беларусі. Майстэрня, дом, сям’я — усё засталося там. І я пакуль не дапускаю думкі, што гэта ўжо назаўжды.
Пра кошты на карціны
— Вы адзін з нямногіх беларускіх мастакоў, чые работы купляліся за дзясяткі тысяч долараў, знаходзяцца ў калекцыях. Ці адчувалі вы сябе зоркай у беларускім кантэксце? І ці ўплываў гэты прафесійны поспех на адносіны з іншымі беларускімі мастакамі?
— Пра дзясяткі тысяч долараў — такое было, але вельмі рэдка. Хто ведае мяне ў Беларусі, той ведае: у мяне заўсёды былі даволі прымальныя кошты. І чалавек небагаты таксама мог купіць маю карціну. Я заўсёды ішоў насустрач пакупніку.
Якойсьці зайздрасці я не адчуваў. Думаю, і калегі да мяне нармальна ставіліся — можна ва ўсіх спытаць. Бо я чалавек без пантоў, просты. І ніколі не адмаўляў ва ўдзеле ў выставах.
Зорнай хваробы ў мяне ніколі не было. І цяпер, дзякуй богу, яшчэ не захварэў.
Пра заробкі ў Беларусі
— Зарабляць мастацтвам у Беларусі — гэта задача з зорачкай. Як вам удавалася ўсё жыццё займацца толькі гэтай прафесіяй і гэтым жыць?
— У савецкія часы я па адукацыі быў манументалістам, працаваў у мастацкім камбінаце. Там усё было вельмі адрэгулявана: была дзяржаўная замова, мы выконвалі замовы розных прадпрыемстваў — дзяржаўных, а потым і не толькі. Я рабіў вітражы, роспісы і гэтак далей — манументальную працу. На вітражы нават чарга з замоў стаяла. Нешта з таго яшчэ засталося, дзякуй богу. Не ўсё было знішчана «еўрарамонтам».
Пасля таго як дзяржаўныя замовы сталі знікаць, мастак пераключыўся на станковы жывапіс. Гэта адбылося на пачатку 1990-х гадоў. Тады ж ён пачаў актыўна выязджаць за граніцу і заводзіць прафесійныя кантакты.
Новы этап у кар’еры, паводле слоў Грыневіча, пачаўся ў 2000-я гады з распаўсюджваннем інтэрнэту, які даў магчымасць распавядаць пра сваю творчасць больш шырокай аўдыторыі і знаходзіць новыя сувязі. Сакрэтам свайго прафесійнага шляху мастак лічыць вернасць уласным інтарэсам. Ён перакананы, што мастаку важна займацца тым, што яму сапраўды блізка, паколькі шчырасць у творчасці заўсёды заўважная гледачам, галерэістам і крытыкам.
— Я заўсёды проста працаваў і займаўся тым, што люблю. І раджу і маладым, і ўсім мастакам займацца тым, што любіш, каб творчасць была шчырай перад самім сабой. Тады гэта бачна і гледачу, і галерэісту, і мастацкаму крытыку. Фальш заўсёды будзе стрымліваць.
— У 2000-х вы пачалі ездзіць за граніцу, з’явіліся знаёмствы. Наколькі я ведаю, у вас у Швейцарыі быў мецэнат?
— Так. Ён набываў мае работы і стварыў мне ўмовы для працы ў Швейцарыі. Але паралельна з гэтым, калі пайшоў нейкі розгалас, калі ў інтэрнэце з’явілася інфармацыя пра мяне, з’явіліся і іншыя людзі, зацікаўленыя маім мастацтвам.
Было шмат прапаноў. Былі і смешныя выпадкі: галерэі і агенты ад мастацтва, якія адмаўлялі мне на пачатку нулявых, потым самі сталі аднаўляць кантакт.
Пра незалежнасць Беларусі і час пасля 2020 года
— Вы сказалі, што Беларусь пабыла незалежнай тры гады — і ўсё схлопнулася. Як за гады незалежнасці змянялася стаўленне к мастаку ў краіне? Асабліва пасля 2020-га?
— Асаблівага развіцця стаўлення я не заўважаў. Пасля 2020 года з’явіліся чорныя спісы, мастакам сталі адмаўляць у выставах. Шматлікія выставы, якія былі запланаваны, адмяняліся. А прамежак з пачатку 90-х да 2020 года быў розны. Пачало развівацца сучаснае мастацтва, з’яўляліся розныя медыя, прыватныя галерэі. Многія мастакі пачалі выкладаць. Хто не знайшоў сябе ў творчым выяўленні, пайшоў у выкладчыцкую дзейнасць, бо з’явілася шмат курсаў, студый, мастацкіх вучэльняў.
А вось стаўленне грамадства — я не ведаю. Яно як было, так і было. Асаблівага развіцця я не заўважыў.
Магу параўнаць стаўленне да мастакоў у нас і за граніцай. За граніцай мастак, які зарабляе сваёй прафесіяй, — гэта вельмі паважаная асоба. Нават унікальная. Бо многія мастакі, якіх я ведаю на Захадзе, зарабляюць не мастацтвам: працуюць у іншых прафесіях, нават таксістамі.
Калі людзі там даведваюцца: «Што, вы жывяце мастацтвам?» — у іх вочы на лоб лезуць. Гэта даволі рэдка. А ў нас у гэтым сэнсе сітуацыя, можа, нават лепшая.
Але статус мастака, які жыве сваёй творчасцю, на Захадзе вельмі высокі. Я гэта бачыў, калі бываў у гасцях у Швейцарыі.
Пра расчараванне ў калегах
— А ці было ў вас расчараванне ў калегах пасля 2020 года?
— Было. Пасля 2020 года аказалася, што некаторыя мастакі ўсталі шчыльнымі радамі ў абарону, так бы мовіць, усеагульных каштоўнасцей. Некаторыя людзі аказаліся слабымі. Для іх было прасцей пайсці на татальнае супрацоўніцтва з сістэмай.
Гэта тычыцца ў першую чаргу нашых мастацкіх арганізацый. Яны сталі чырвона-зялёнымі. Гэта бачна: зайдзіце на сайты — і ўсё ўбачыце.
Гэта, відаць, такі спосаб выжывання, спроба захаваць творчыя саюзы. Інакш Саюз мастакоў мог бы мець лёс, які раней напаткаў Саюз літаратараў: альбо падзел, альбо забарона.
— Вы самі заўважалі, што ўсё, што адбывалася пасля 2020 года, вы напісалі на сваіх палотнах яшчэ дзесяцігоддзе таму. Што вы малюеце ці хочаце намаляваць зараз? Якую будучыню для Беларусі бачыце на сваіх палотнах?
— Я пакуль не магу адказаць на гэтае пытанне. Пытанне пра творчыя планы — забароненае. Я пакуль не ведаю, які праект буду рабіць. Проста яшчэ яго не прыдумаў. А калі б і прыдумаў, можа, і не агучваў бы, каб не сурочыць.
Што тычыцца таго, што я нібыта нешта прадбачыў… Некаторыя работы сапраўды аказаліся такімі, што людзі потым дзівіліся гадам іх стварэння. Напрыклад, карціна была напісана ў 2010-м ці 2015-м, а праз дзесяць гадоў станавілася вельмі актуальнай.
Так бывае. Таму што жыццё наша цыклічнае — ад выбараў да выбараў. Шмат што паўтараецца.
— А можаце назваць канкрэтна, пра якія работы ідзе гаворка?
— У мяне была выстава ў Гродне, называлася «Восьмы рэгіён». Там на плакаце быў нумарны знак аўтамабіля з васьмёркай. З вясны 2025 года ў Мінску пачалі выдаваць рэгістрацыйныя знакі з лічбай «8» для абазначэння рэгіёна. Можна сказаць, я прадбачыў гэта яшчэ дзесяць гадоў таму.
Гэта была выстава пра ўнутраную эміграцыю. Быў вялікі будынак, дзевяць залаў, і ў кожнай зале — асобны тэматычны праект.
Там было шмат твораў, якія я рабіў яшчэ ў 2010 годзе. Я тады быў у вялікай дэпрэсіі пасля выбараў. І калі паказаў гэтыя работы ў 2020-м, яны аказаліся вельмі актуальнымі. Бо ўсё паўтарылася — толькі ў значна большым маштабе.
— Пасля 2020 года беларускіх мастакоў раскідала па розных краінах. Яны пражываюць розны досвед: хтосьці ў эміграцыі, хтосьці застаўся ў Беларусі, хтосьці прыстасоўваецца да сістэмы або абслугоўвае яе. Як пазбегнуць узаемных крыўд? Ці магчыма захоўваць нейкае адзінства з тымі, хто застаўся на такіх пазіцыях?
— З тымі, хто ў Беларусі і хто па сваіх поглядах блізкі да мяне, адносіны не змяняліся. Я адчуваю шмат падтрымкі ад людзей. І не толькі падтрымкі — многія вельмі перажываюць за мяне, і я гэта цаню. А з тымі, хто проста пераступіў праз сябе і, так бы мовіць, абслугоўвае рэжым, — і раней гэта адчувалася, і асаблівых кантактаў у мяне з імі не было. А зараз яны настолькі абмежаваныя, што можна сказаць: іх наогул не існуе.
Крыўдаў ніякіх я не маю. Гэта асабісты выбар кожнага чалавека.
— Вы кажаце, што нейкага новага праекта пра Беларусь у вас пакуль няма. А ўсё ж: ваш погляд зараз больш аптымістычны ці песімістычны?
— Я застаюся аптымістам. І прынамсі таму я пакуль нічога не раблю, каб канчаткова замацавацца недзе па-за Беларуссю. Я ўсё яшчэ спадзяюся ўрэшце вярнуцца дадому. Гэта адзінае, пра што я зараз мару.
Хто такі Сяргей Грыневіч
Сяргей Грыневіч нарадзіўся ў 1960 годзе ў пасёлку Краснасельскі Гродзенскай вобласці. Вучыўся ў Рэспубліканскай школе-інтэрнаце па музыцы і выяўленчым мастацтве, а затым у Беларускай акадэміі мастацтваў. Выставачную дзейнасць пачаў яшчэ ў 1982 годзе.
За сваю кар’еру мастак правёў больш за 60 персанальных выстаў і ўдзельнічаў у дзесятках калектыўных праектаў у Беларусі і за граніцай.
Напрыклад, у 2020 годзе ў Гродне прайшла маштабная рэтраспектыўная выстава мастака «8 рэгіён». У экспазіцыю ўвайшлі каля 80 работ з розных серый і праектаў аўтара. Выстава заняла тры паверхі будынка на вуліцы Гараднічанскай і стала першай гэтак буйной рэтраспектывай Грыневіча ў Беларусі.
У 2021 годзе мастак атрымаў першае месца на рэспубліканскім фестывалі манументальна-дэкаратыўнага мастацтва MONUMENT-21 у намінацыі «Майстэрства».
А ў 2022 годзе ў мінскім Палацы мастацтваў адкрылася яго выстава «Дэмаграфія». Аднак частку твораў гледачы так і не ўбачылі: паводле слоў мастака, сем работ былі зняты з экспазіцыі праз цэнзуру, а некаторыя творы аўтар прыбраў яшчэ на этапе самацэнзуры.
Сяргей Грыневіч быў адным з ініцыятараў стварэння мастацкага музея ў Гродне. У 2019 годзе мастакі, мастацтвазнаўцы і экскурсаводы напісалі ліст у адміністрацыю горада. Нагодай стала запланаваная рэканструкцыя Палаца тэкстыльшчыкаў — месца, якое, на іх думку, ідэальна падыходзіць для музея. Аднак гэтая ідэя не атрымала практычнага развіцця.
