Участак зямлі ў Навагрудку, звязаны з тэрыторыяй былога яўрэйскага гета часоў Другой сусветнай вайны, быў прададзены на аўкцыёне прыватнаму пакупніку — Андрэю Запольскаму, прэзідэнту прыватнай кампаніі Wurtland Oil Works (WOW) з Кентукі (ЗША) і ўладальніку інтэрактыўнага парка «Вялікае княства Сула». Здзелка выклікала занепакоенасць яўрэйскіх арганізацый і нашчадкаў тых, хто выжыў і ўдзельнічае ў праекце стварэння мемарыяльнага комплексу на гэтым месцы, паведамляе Jewish News.
У 2025 годзе мясцовыя ўлады Навагрудка, Яўрэйскі рэлігійны саюз Рэспублікі Беларусь і Беларускі фонд міру падпісалі пагадненне аб стварэнні Беларускага музея Халакосту і Супраціву. Праект павінен быў пашырыць існуючы Музей яўрэйскага супраціву, адкрыты ў 2007 годзе пры ўдзеле даследчыкаў і прадстаўнікоў яўрэйскай абшчыны.
Навагрудак з’яўляецца адным з ключавых месцаў памяці пра Халакост у Беларусі. Паводле ацэнак, тут былі забітыя каля 11 000 яўрэяў. Цэнтральным эпізодам гісторыі сталі ўцёкі 26 верасня 1943 года, калі 232 зняволеныя гета вырылі 200-метровы тунэль і змаглі збегчы да партызан, стаўшы часткай адных з найбуйнейшых задакументаваных уцёкаў з нацысцкіх лагераў ва Усходняй Еўропе.
Аўкцыён і продаж участка
У маі 2026 года стала вядома, што ўчастак, які ўключае частку тэрыторыі былога гета і звязаныя з ім гістарычныя будынкі, быў прадзены на аўкцыёне. Торгі завяршыліся менш чым за хвіліну і прайшлі без удзелу іншых прэтэндэнтаў. Пераможцам стаў бізнесмен Андрэй Запольскі, які заплаціў больш за 571 тысячу беларускіх рублёў. Удзельнікі мемарыяльнага праекта заявілі, што не былі паведамленыя пра перагляд раней дасягнутых дамоўленасцей.
Што хочуць зрабіць новыя ўладальнікі
Паводле звестак выдання, новы ўладальнік участка Андрэй Запольскі і яго партнёры разглядаюць стварэнне на тэрыторыі былога гета ў Навагрудку імерсіўнага гісторыка-турыстычнага праекта з элементамі рэканструкцыі.
Абмяркоўваемая канцэпцыя — «аднаўленне атмасферы» гета і падзей Другой сусветнай вайны на месцы. У межах гэтых ідэй згадвалася выкарыстанне візуальных рэканструкцый, уключаючы манекены, якія павінны адлюстроўваць як зняволеных, так і нацысцкіх ахоўнікаў, каб, як сцвярджаецца, паказаць суадносіны сіл і ўмовы жыцця ў лагеры.
Таксама абмяркоўвалася ўстаноўка элементаў гістарычнай дэкарацыі — колючага дроту, вартаўнічых канструкцый і іншых аб’ектаў, якія ствараюць эфект «пагружэння» ў прастору гета. У асобных апісаннях гаворка ішла пра магчымае выкарыстанне тэатралізаваных або музейных прыёмаў, характэрных для сучасных імерсіўных паркаў.
Асобна згадвалася, што частка будынкаў на тэрыторыі можа быць адаптаваная пад турыстычную інфраструктуру, уключаючы аб’екты абслугоўвання наведвальнікаў. У прыватнасці, у матэрыяле фігуравала ідэя пераабсталявання аднаго з гістарычных будынкаў у месца размяшчэння гасцей з канцэпцыяй «поўнага пагружэння» ў гістарычнае асяроддзе.
Новы ўладальнік у каментарыях, прыведзеных у тэксце, падкрэслівае, што падобныя элементы разглядаюцца як частка адукацыйнага музейнага падыходу і што аналагічныя метады — манекены, рэканструкцыі і інсталяцыі — шырока выкарыстоўваюцца ў музеях па ўсім свеце.
Пазіцыя Тамары Вершыцкай
Тамара Вершыцкая — спецыяліст па яўрэйскай спадчыне і сузаснавальніца першага музея, адкрытага ў 2007 годзе ў Навагрудку. Яна на працягу многіх гадоў працавала з гісторыкамі, міжнароднымі арганізацыямі і сем’ямі тых, хто выжыў, каб захаваць гісторыю ўцёкаў з гета і сабраць сведчанні пра іх удзельнікаў. Вершыцкая падкрэслівае, што музей заўсёды будаваўся вакол сапраўднасці месца і асабістых гісторый тых, хто выжыў, а не рэканструкцый ці турыстычных інтэрпрэтацый. У каментарыях выданню яна выказвае занепакоенасць тым, што новы праект можа пайсці ў бок імерсіўнага фармату, які, на яе думку, рызыкуе выкрасліць ці сказіць саму прыроду памяці пра трагедыю.
«Я не ведаю ніводнай іншай краіны, дзе тэрыторыю гета прадалі б прыватнай асобе, калі там практычна нічога не засталося, літаральна пара будынкаў. Гэта я стварыла той музей, а ўлады ніколі ім асабліва не цікавіліся. Калі мы стваралі музей у 2007 годзе, іх рэакцыя была: “А чаму вас так хвалююць яўрэі?”»
Яна кажа, што сустракалася з Запольскім і супрацоўнікамі парка «Сула», і яны размаўлялі гадзіну.
«Ён хоча, каб тысячы турыстаў прыязджалі і наведвалі гэтае месца, што добра, аднак ён паняцця не мае пра каштоўнасць гэтага месца. І ён не хоча чуць, што тое, што ён прапануе — гэта няправільны шлях», — кажа яна.
Вершыцкая адмовілася ад удзелу ў праекце.
Рэакцыя ўдзельнікаў мемарыяльнага праекта
Прадстаўнікі яўрэйскіх арганізацый заявілі, што продаж фактычна паставіў пад пытанне рэалізацыю раней узгодненага мемарыяльнага праекта. Паводле іх слоў, пасля змены падыходу мясцовых улад пагадненне 2025 года страціла практычную сілу.
Беларускі фонд міру, які ўдзельнічаў у першапачатковай дамоўленасці, фактычна выйшаў з пагаднення.
Рашэнне, прынятае ў ліпені 2025 года, «страціла сваю сілу з-за змены пазіцыі Навагрудскага райвыканкама і яго бачання формы будучага праекта», — сказаў выданню Jewish News Максім Місько, старшыня праўлення гэтай арганізацыі.
Занепакоенасць яўрэйскай абшчыны і нашчадкаў
Нашчадкі тых, хто выжыў, і прадстаўнікі яўрэйскіх арганізацый выказалі занепакоенасць тым, што тэрыторыя, звязаная з масавымі забойствамі і ўцёкамі з гета, магла быць прададзеная без кансультацый з удзельнікамі мемарыяльнай ініцыятывы.
Таксама выданне звязалася з міжнародным мемарыяльным цэнтрам Яд Вашэм.
Там заявілі: «Нядаўнія паведамленні пра планаваныя забудовы на тэрыторыі мемарыяла ў Навагрудку выклікалі занепакоенасць. Яд Вашэм не быў афіцыйна паведамлены пра нейкія новыя планы адносна гэтага месца, і ніводзін з патэнцыйных забудоўшчыкаў не звязваўся з ім. Старшыня Яд Вашэм накіраваў ліст амбасадару Беларусі ў Ізраілі з просьбай растлумачыць сітуацыю і даць дадатковую інфармацыю па гэтым пытанні».
Пазіцыя новага ўладальніка
Андрэй Запольскі і яго дзелавы партнёр і школьны сябар Яўген Мельцэр заявілі, што набылі ўчастак на законных падставах праз аўкцыён і не ведалі пра існаванне раней падпісаных пагадненняў.
Яны сцвярджаюць, што разглядаюць тэрыторыю як аснову для гісторыка-культурнага праекта, а не камерцыйнага парка, і падкрэсліваюць, што канчатковая канцэпцыя пакуль не вызначана.
Яўген кажа, што ён і Андрэй удзельнічаюць у праекце «з-за асабістай цікавасці да Другой сусветнай вайны і таму, што яны выраслі ў Мінску», дзе «хадзілі ў такія месцы, каб раскопваць артэфакты».
Яго дзядуля, Айзік (Ісаак) Рафамлавіч Мельцэр у вайну выратаваўся ў атрадзе 106 — другім па велічыні яўрэйскім партызанскім атрадзе, які стаяў лагерам за 7 км ад атрада Бельскіх у Налібоцкай пушчы. Мельцэр кажа, што валоданне гэтым аб’ектам — гэта «ажыццяўленне мары» для яго і для Андрэя Запольскага.
